Integraal Huisvestingsplan Sport en Bewegen

Integraal Huisvestingsplan Sport en Bewegen: helpt gemeenten opgaven in samenhang te beschouwen

Sport- en beweegvoorzieningen zijn van groot belang voor de gezondheid en het welzijn van inwoners. Maar hoe zorg je ervoor dat er voldoende ruimte blijft voor sportaccommodaties in jouw gemeente? En dat voorzieningen ook in de toekomst aansluiten bij de behoeften van inwoners? Hoe maak je als gemeente strategische keuzes over renovatie, verduurzaming, vervanging en uitbreiding van sportvastgoed?

Veel gemeenten staan voor grote uitdagingen. Sportaccommodaties verouderen, de verduurzamingsopgave groeit en demografische ontwikkelingen zorgen voor veranderingen in de vraag naar sport- en beweegvoorzieningen.

In verstedelijkte gebieden neemt de druk op de ruimte toe door woningbouw, mobiliteit, onderwijs en andere maatschappelijke voorzieningen. Niet-stedelijke gebieden hebben te maken met krimp en afnemend gebruik van accommodaties. Dit vraagt om integrale keuzes en een langetermijnvisie op sport en bewegen. Hoe kun jij als beleidsadviseur sport navigeren door deze dynamiek?

Een Integraal Huisvestingsplan (IHP) Sport en Bewegen helpt gemeenten om deze opgaven in samenhang te beschouwen. Het biedt inzicht in de huidige situatie, toekomstige behoeften, investeringsopgaven en strategische keuzes voor de sportinfrastructuur.

Op deze pagina vind je

• Wat een IHP Sport en Bewegen is
• Waarom je als gemeente een IHP Sport en Bewegen nodig hebt
• Wat het verschil is tussen de sportvisie, sportaccommodatiebeleid en het IHP Sport en Bewegen
• Het verschil tussen een capaciteitsonderzoek en een IHP
• De belangrijkste bouwstenen van een IHP

Wat is een Integraal Huisvestingsplan Sport en Bewegen?

Een Integraal Huisvestingsplan (IHP) Sport en Bewegen is een strategisch plan waarin een gemeente haar visie op sport en bewegen vertaalt naar investeringen, huisvesting en ruimtelijke keuzes voor de lange termijn. Het plan biedt inzicht in de huidige sportinfrastructuur, toekomstige behoeften, vervangings- en renovatieopgaven en de financiële consequenties daarvan.

Een IHP kijkt integraal naar binnensportaccommodaties, buitensportaccommodaties, zwembaden en waar mogelijk ook naar sport- en beweegvoorzieningen in de openbare ruimte. Daarbij wordt niet alleen gekeken naar vastgoed, maar ook naar maatschappelijke opgaven, de behoeften van inwoners, demografische ontwikkelingen, sportdeelname, duurzaamheid, exploitatie en ruimtelijke ontwikkelingen.

Centraal staat de vraag welke maatschappelijke doelen een gemeente wil bereiken met sport en bewegen en welke voorzieningen daarvoor nodig zijn. Het IHP brengt daarom niet alleen de huidige situatie in beeld, maar kijkt ook vooruit: welke accommodaties en sport- en beweegvoorzieningen passen bij de toekomstige behoefte van inwoners, verenigingen, onderwijs en andere maatschappelijke partners?

Een Integraal Huisvestingsplan beperkt zich bovendien niet tot accommodaties die eigendom zijn van de gemeente. Voor een compleet beeld is het belangrijk om ook sport- en beweegvoorzieningen mee te nemen die in handen zijn van verenigingen, stichtingen, commerciële aanbieders of particuliere eigenaren. Denk bijvoorbeeld aan tennisparken, fitnesscentra, padelbanen, maneges, klimvoorzieningen of andere ondernemende sportaanbieders. Deze voorzieningen vormen een belangrijk onderdeel van de totale sportinfrastructuur binnen een gemeente.

Ook wanneer sportvoorzieningen geen gemeentelijk eigendom zijn, kan de gemeente een belangrijke rol spelen in hun ontwikkeling. Denk bijvoorbeeld aan het bieden van ruimte voor sport, grondbeleid, vergunningverlening, omgevingsplannen en gebiedsontwikkelingen. Door ook de ondernemende sport mee te nemen in het IHP ontstaat een completer beeld van het huidige aanbod en de toekomstige behoefte aan sport- en beweegvoorzieningen.

Het doel van een IHP is om te komen tot een toekomstbestendige sport- en beweeginfrastructuur die aansluit bij de behoeften van inwoners en tegelijkertijd financieel, ruimtelijk en organisatorisch uitvoerbaar is.

Handige linkjes

• Handreiking Kenniscentrum Sport en Bewegen: Integraal Huisvestingsplan (IHP) Sport en Bewegen
• Jaarrapport Mulier Instituut Sportaccommodaties: Sportaccommodaties in Nederland 2024
• Jaarrapport Mulier Instituut Sportaccommodaties: Sportaccommodaties in Nederland 2025
• Rapport Mulier toekomstige ruimte voor sport: Benodigde ruimte voor sport in 20240
• Sportagenda NOC*NSF: Nederland het sportiefste land ter wereld
• Kamerbrief beleidsplan: Toekomstbestendige sportinfrastructuur en ruimte voor sport en bewegen
• Artikel IHP Sport en Bewegen: Tussen ambitie en werkelijkheid: de waarde van een IHP Sport en Bewegen

Waarom een Integraal Huisvestingsplan Sport en Bewegen?

Gemeenten investeren jaarlijks miljoenen euro’s in sportaccommodaties, zwembaden en beweegvoorzieningen. Tegelijkertijd staan veel gemeenten voor grote opgaven op het gebied van vervanging, renovatie, verduurzaming en uitbreiding van sportvastgoed. Daarnaast veranderen de behoeften van inwoners door demografische ontwikkelingen, veranderende sportdeelname en ruimtelijke ontwikkelingen.

Een Integraal Huisvestingsplan (IHP) Sport en Bewegen helpt gemeenten om deze opgaven in samenhang te beschouwen. Het is daarmee veel meer dan een technisch vastgoeddocument. Een IHP Sport en Bewegen vormt een strategische agenda voor de ontwikkeling van sport- en beweegvoorzieningen binnen de gemeente en biedt richting aan toekomstige investeringen.

Veel gemeenten ervaren dat een IHP Sport en Bewegen helpt om meer grip te krijgen op het sportvastgoed en de investeringen die de komende jaren nodig zijn. Waar in het verleden investeringsbesluiten vaak afzonderlijk werden genomen, ontstaat met een IHP een integraal overzicht van de huidige situatie, toekomstige ontwikkelingen en de vraag welke voorzieningen daadwerkelijk nodig zijn.

Een belangrijk uitgangspunt daarbij is dat een IHP niet alleen kijkt naar accommodaties zelf, maar naar de maatschappelijke waarde die deze voorzieningen toevoegen. Investeringen worden hierdoor niet uitsluitend beoordeeld op technische staat, exploitatie of historische keuzes, maar ook op de bijdrage die sportvoorzieningen leveren aan gezondheid, ontmoeting, participatie, onderwijs en leefbaarheid.

Het IHP Sport en Bewegen helpt gemeenten om:

• overzicht te krijgen van de bestaande sport- en beweeginfrastructuur;
• toekomstige ontwikkelingen en ruimtebehoeften inzichtelijk te maken;
• strategische keuzes te maken over behoud, renovatie, vervanging en uitbreiding;
• investeringen planmatig en financieel beheersbaar uit te voeren;
• sportbeleid, vastgoedbeleid en ruimtelijke ontwikkeling met elkaar te verbinden;
• te komen tot een toekomstbestendige sport- en beweeginfrastructuur.

Daarnaast wordt steeds vaker regionaal gekeken naar sportvoorzieningen. Gemeenten stemmen vaker met elkaar af over accommodaties met een bovenlokale functie, zoals zwembaden, topsportvoorzieningen of specialistische sportaccommodaties. Hierdoor krijgt ook regionale samenwerking een steeds belangrijkere plek binnen een IHP.

Een goed Integraal Huisvestingsplan brengt uiteindelijk rust en voorspelbaarheid. Het maakt inzichtelijk welke voorzieningen behouden blijven, waar investeringen nodig zijn, wanneer deze investeringen plaatsvinden en welke keuzes op langere termijn worden voorzien. Daardoor ontstaat een duidelijk handelingsperspectief voor bestuurders, beleidsmakers, verenigingen en andere betrokken partijen.

Verschil tussen sportvisie, sportaccommodatiebeleid en een IHP

Een Integraal Huisvestingsplan Sport en Bewegen staat niet op zichzelf. Het bouwt voort op de sportvisie en het sportaccommodatiebeleid van een gemeente. Hoewel deze documenten met elkaar samenhangen, hebben ze ieder een eigen functie.

Sportvisie

De sportvisie beschrijft de maatschappelijke ambities van een gemeente op het gebied van sport en bewegen. Hierin staat welke doelen de gemeente wil bereiken, bijvoorbeeld op het gebied van gezondheid, inclusie, leefbaarheid, talentontwikkeling, sportparticipatie of een beweegvriendelijke leefomgeving.

De centrale vraag is:

Wat willen we als gemeente bereiken met sport en bewegen?

Sportaccommodatiebeleid

Het sportaccommodatiebeleid beschrijft hoe de gemeente omgaat met sportvoorzieningen en sportvastgoed. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om beheer, exploitatie, tarieven, verhuur, onderhoud, verduurzaming, multifunctionaliteit en de rolverdeling tussen gemeente, verenigingen en andere aanbieders.

De centrale vraag is:

Welke uitgangspunten hanteren we voor het beheren en ontwikkelen van sportaccommodaties?

Integraal Huisvestingsplan Sport en Bewegen

Een Integraal Huisvestingsplan Sport en Bewegen vertaalt de ambities uit de sportvisie en de uitgangspunten uit het sportaccommodatiebeleid naar een concrete strategie voor de sportinfrastructuur op de lange termijn. Het brengt de huidige situatie, toekomstige behoeften, investeringsopgaven en ruimtelijke keuzes in beeld.

De centrale vraag is:

Welke sport- en beweegvoorzieningen hebben we in de toekomst nodig en welke investeringen zijn daarvoor noodzakelijk?

Waar de sportvisie richting geeft aan de gewenste maatschappelijke effecten en het sportaccommodatiebeleid kaders stelt voor beheer en exploitatie, maakt een IHP inzichtelijk welke concrete keuzes en investeringen nodig zijn om deze ambities daadwerkelijk te realiseren.

Schematisch:

Sportvisie → Sportaccommodatiebeleid → IHP Sport en Bewegen

• Sportvisie: wat willen we bereiken?
• Sportaccommodatiebeleid: welke uitgangspunten hanteren we?
• IHP Sport en Bewegen: welke voorzieningen en investeringen zijn daarvoor nodig?

Verschil tussen capaciteitsonderzoek en een IHP

Een capaciteitsonderzoek en een Integraal Huisvestingsplan worden regelmatig met elkaar verward. Toch hebben beide instrumenten een andere functie.

Een capaciteitsonderzoek richt zich vooral op de vraag:

Hebben we voldoende sportaccommodaties voor de huidige en toekomstige behoefte?

Hierbij wordt gekeken naar vraag, aanbod, bezettingsgraden, sportdeelname, ledenontwikkelingen en bevolkingsprognoses.

Een Integraal Huisvestingsplan Sport en Bewegen gaat een stap verder en stelt de vraag:

Welke investeringen en keuzes zijn nodig om onze sportinfrastructuur toekomstbestendig te houden?

Het capaciteitsonderzoek vormt daarom vaak een belangrijke bouwsteen voor een IHP, maar het IHP kijkt breder. Naast capaciteit worden ook aspecten als kwaliteit, technische staat, duurzaamheid, financiën, exploitatie en ruimtelijke ontwikkelingen meegenomen.

Landelijke ontwikkelingen en beleidskaders

De noodzaak voor een strategische aanpak van sportvastgoed neemt toe. Landelijke onderzoeken laten zien dat gemeenten te maken krijgen met verschillende ontwikkelingen die invloed hebben op de toekomstige behoefte aan sport- en beweegvoorzieningen.

Bevolkingsgroei en verstedelijking

In veel gemeenten neemt de druk op de beschikbare ruimte toe. Nieuwe woningbouw, energietransities en mobiliteitsopgaven concurreren steeds vaker met ruimte voor sport en bewegen. Hierdoor is het belangrijk om sportvoorzieningen vroegtijdig mee te nemen in ruimtelijke ontwikkelingen.

Vergrijzing en veranderende sportbehoeften

De samenstelling van de bevolking verandert. Sommige gemeenten groeien sterk, terwijl andere gemeenten juist te maken hebben met bevolkingskrimp. Ook verandert de manier waarop inwoners sporten. Naast verenigingssport neemt de behoefte aan flexibel sporten en bewegen in de openbare ruimte toe.

Verduurzaming sportvastgoed

Veel sporthallen, gymzalen, zwembaden en clubgebouwen zijn gebouwd in de jaren zeventig, tachtig en negentig. Deze accommodaties vragen de komende jaren om renovatie, verduurzaming of vervanging. Gemeenten staan daardoor voor omvangrijke investeringsopgaven.

Bouwstenen van een Integraal Huisvestingsplan

Een goed IHP bestaat uit verschillende samenhangende onderdelen. Het verbindt de ambities uit de sportvisie en het sportaccommodatiebeleid met de toekomstige ontwikkeling van de sportinfrastructuur. Hierdoor ontstaat een onderbouwde investeringsagenda voor de korte en lange termijn.

1. Maatschappelijke opgaven en beleidsdoelen

Een Integraal Huisvestingsplan begint niet bij gebouwen, maar bij de ambities van de gemeente. Welke maatschappelijke opgaven spelen er? Welke doelen wil de gemeente bereiken met sport en bewegen? En welke rol spelen sport- en beweegvoorzieningen daarbij?

De sportvisie vormt hiervoor een belangrijke basis. Hierin zijn de maatschappelijke ambities vastgelegd op thema’s zoals gezondheid, inclusie, leefbaarheid, talentontwikkeling, sportparticipatie en een beweegvriendelijke leefomgeving.

Ook het sportaccommodatiebeleid speelt een belangrijke rol. Hierin staan uitgangspunten over bijvoorbeeld beheer, exploitatie, multifunctionaliteit, duurzaamheid, tarieven en de rolverdeling tussen gemeente, verenigingen en andere sportaanbieders.

Deze beleidskaders vormen het vertrekpunt voor de keuzes die later in het IHP worden gemaakt.

2. Inventarisatie van de bestaande sportinfrastructuur

Vervolgens wordt de huidige situatie in beeld gebracht.

Hierbij wordt gekeken naar:

• binnensportaccommodaties;
• buitensportaccommodaties;
• zwembaden;
• sportvoorzieningen in de openbare ruimte;
• niet gemeentelijke/ particuliere sportvoorzieningen;

Daarnaast wordt inzichtelijk gemaakt:

• eigendom;
• beheer;
• exploitatie;
• gebruiksintensiteit;
• bezettingsgraad;
• technische staat;
• duurzaamheid;
• multifunctioneel gebruik;
• resterende levensduur.

Hierdoor ontstaat een compleet beeld van de bestaande sport- en beweeginfrastructuur.

3. Analyse van vraag en aanbod

Vervolgens wordt onderzocht of het huidige aanbod aansluit bij de behoefte van inwoners.

Daarbij kunnen onder andere worden gebruikt:

• de behoefte van sportaanbieders en bewoners;
• kengetallen;
• sportdeelnamecijfers;
• ledencijfers van sportverenigingen;
• leerlingprognoses;
• bezettingsgegevens;
• benchmarkgegevens.

Ook wordt gekeken naar verschillen tussen wijken, kernen en doelgroepen.

4. Toekomstige ontwikkelingen en behoefte

Een IHP kijkt nadrukkelijk vooruit. Daarom worden ontwikkelingen geanalyseerd die invloed hebben op de toekomstige behoefte aan sport- en beweegvoorzieningen.

Denk hierbij aan:

• bevolkingsgroei of krimp;
• vergrijzing;
• woningbouwontwikkelingen;
• veranderende sportdeelname;
• individualisering van sport;
• opkomst van ondernemende sportaanbieders;
• landelijke en regionale ontwikkelingen.

Op basis hiervan ontstaat inzicht in de toekomstige behoefte aan sport- en beweegvoorzieningen.

5. Scenario’s en strategische keuzes

Op basis van alle analyses worden verschillende scenario’s en keuzes uitgewerkt.

Hierbij wordt de koppeling gemaakt met de ambities uit de sportvisie en de uitgangspunten uit het sportaccommodatiebeleid. De centrale vraag is daarbij:

Welke sport- en beweegvoorzieningen zijn nodig om onze maatschappelijke doelen te bereiken?

Hierbij kan bijvoorbeeld worden gekeken naar:

• behoud van voorzieningen;
• uitbreiding van capaciteit;
• renovatie;
• verduurzaming;
• multifunctioneel gebruik;
• clustering van voorzieningen;
• regionale samenwerking;
• afstoten of herontwikkelen van vastgoed.

6. Investeringsagenda en uitvoeringsplan

De gekozen strategie wordt vervolgens vertaald naar een concrete investeringsagenda.

Hierin wordt vastgelegd:

• welke voorzieningen behouden blijven;
• welke voorzieningen worden gerenoveerd;
• welke voorzieningen worden vervangen;
• waar uitbreiding nodig is;
• welke investeringen wanneer plaatsvinden;
• welke financiële middelen daarvoor nodig zijn.

Hiermee wordt het IHP een belangrijk instrument voor bestuurlijke besluitvorming, meerjarenbegrotingen en toekomstige investeringen.

Evaluatie en actualisatie

Een IHP is geen statisch document. Ontwikkelingen in bevolkingssamenstelling, sportdeelname, woningbouw en wetgeving kunnen leiden tot nieuwe inzichten.

Daarom is het verstandig om het plan periodiek te monitoren en iedere vier tot vijf jaar te actualiseren. Zo blijft de investeringsagenda aansluiten bij de actuele situatie en toekomstige ontwikkelingen.

Conclusie

Een Integraal Huisvestingsplan Sport en Bewegen helpt gemeenten om strategische keuzes te maken voor sportaccommodaties, zwembaden en beweegvoorzieningen. Het brengt beleid, vastgoed, financiën en ruimtelijke ontwikkeling samen in één integrale langetermijnvisie.

Door inzicht te krijgen in de huidige situatie, toekomstige behoeften en investeringsopgaven ontstaat een solide basis voor bestuurlijke besluitvorming. Daarmee kunnen gemeenten gericht werken aan een toekomstbestendige sport- en beweeginfrastructuur die aansluit bij de behoeften van inwoners, sportaanbieders en maatschappelijke partners.